Maria Vlaar

Toen ik ontwaakte was ik in een woud
Louise Glück

Erik Menkveld
30 maart 2014  –  30 maart 2016

Maria Vlaar
Emilia, Darja, Lucian Menkveld

Column in De Standaard 18 maart 2016

Eigenlijk gaat dit raadsel over een chirurg. Maar omdat het Boekenweek is gaat het over een schrijver. Op een druilerige vrijdagmiddag slaat een schrijver de Boekenbijlage van de krant open en ziet een grote foto van een jonge debutant met de kop “Het grootste talent van de Lage Landen”. ‘Maar dat is mijn zoon!’ roept de schrijver verbaasd uit. Toch is de schrijver niet de vader van het succesvolle talent. Weet u de oplossing van dit raadsel?
De Boekenweek begint traditiegetrouw met het Boekenbal in de Stadsschouwburg van Amsterdam. Afgelopen vrijdag vierde het Bal zijn 65ste verjaardag. Thema van de Boekenweek 2016 is ‘Duitsland’ en de schouwburg was ingericht als een Duits cabaret uit het interbellum. De gastvrouwen van de CPNB, de Nederlandse tegenhanger van Boek.be, waren toepasselijk uitgedost in charleston-jurken met lange parelkettingen en deelden keulse watertjes uit. Het podium – want voordat het bal losbarst en 1500 mensen gaan dansen is er een voorprogramma voor de happy few – zag eruit als het Pfeffermühle Kabarett van Erika Mann, de dochter van Thomas Mann die zich met haar cabaret verzette tegen de nationaalsocialisten.
De Duits-Nederlandse zanger en entertainer Sven Ratzke ademt Berlijn tot in zijn poriën en is een uitmuntende David-Bowie vertolker. Hij stak de zaal peper in de kont en wist iedereen aan het lachen te krijgen. Zoals gebruikelijk werd er ritueel gemopperd op het niveau van het programma; voor wat bekend staat als het moeilijkste publiek durft toch ieder jaar weer iemand zijn kunsten te vertonen.
Duitsers belachelijk maken, daar zijn wij in Nederland goed in, maar dat is inmiddels zo passé. De Duitsers zijn nu zo’n beetje het geweten van Europa geworden. Daar had Sven het allemaal niet over. Hij had geen politieke agenda. Met zijn podiumgasten balanceerde hij perfect tussen ironie en sentiment en toonde vooral de Duitse liefde voor taal, literatuur en muziek. Hochkultur én Schlager. Duitse literatuur is cool.
Toch was er voor uw verslaggever-ter-plaatse iets politieks te vinden. De CPNB had mij namelijk strategisch in de zijloge geplaatst, waardoor ik prima uitzicht had op de tafeltjes waar de belangrijkste gasten mochten zitten: de schrijvers. Ik zag Lize Spit, Franca Treur, Nina Weijers, Maartje Wortel, Simone van Saarloos, Hanna Bervoets met hun vriendjes, vriendinnen, uitgevers en redacteuren aan de rode wijn. En vanuit mijn ooghoek zag ik op het eerste balkon in de koninklijke loge de koningin van het Bal, boekenweekgeschenkschrijver Esther Gerritsen naast haar zeer tijdelijke eega David van Reybrouck, de schrijver van het boekenweekessay.
Voor het eerst sinds 2002, dat is dus véértien jaar geleden, is dat een vrouw. Wel is de enige schrijver die liefst drie keer het Boekenweekgeschenk mocht schrijven een vrouw: Hella Haasse in 1994, 1959 en 1948. Haasse kreeg met gemak de ‘Grote Drie’ Hermans, Mulisch en Reve op de knieën.
Vrouwen dus, jonge schrijvende hemelbestormers, daar op de beste plekken in de pepermolen van het Boekenbal. De CPNB heeft een strikt plaatsings- en kaartbeleid, waardoor het feest ook de begeerde exclusiviteit behoudt, dus het kán geen toeval zijn dat de (jonge) mannelijke schrijvers naar de zijkanten geschoven zaten. En Vlamingen? Ja, natuurlijk worden de grote Vlaamse schrijvers uitgenodigd en geëerd. Maar, Vlaanderen: wordt het niet eens tijd voor een Vlaams Boekenbal? Een prachtige avond in de Boerlaschouwburg met een ijzersterk programma, een begeerd feest? Met als sterren Annelies Verbeke, Griet Op de Beeck en Saskia de Coster in jurken van Antwerpse topontwerpers? Kristien Hemmerechts als een Hella Haasse in de ereloge naast haar tijdelijke eega P.F Thomése? Ja, Vlaanderen: een eigen Boekenbal, niet voor lezers (sorry, lieve DSL lezers) maar alleen voor schrijvers en hun gasten. Exclusief, extravagant, elegant.
Heeft u inmiddels het raadsel (zie boven) opgelost? De schrijver is de moeder van de debutant.

Uitgeverij Van Oorschot
nodigt u van harte uit aanwezig te zijn bij de presentatie van de
Verzamelde gedichten
van
Erik Menkveld
op vrijdag 29 januari, 17 uur
in boekhandel Athenaeum aan het Spui te Amsterdam.

Deze Verzamelde gedichten van Erik Menkveld bevat behalve zijn drie gepubliceerde bundels, ook de nieuwe bundel waaraan Menkveld werkte kort voordat hij overleed, en de verspreide gedichten die eerder gepubliceerd werden in diverse tijdschriften. Met de verschijning van Verzamelde gedichten wordt beantwoord aan de vraag van vele liefhebbers en bewonderaars van deze belangwekkende dichter– die het vaak klaarspeelt om in één en hetzelfde gedicht hilarisch, erudiet, gevoelig, streng intellectueel, laconiek, en altijd meeslepend, sprankelend en levendig te zijn.
Marjoleine de Vos bezorgde deze uitgave en vond veel ongebundeld, onbekend en geweldig werk. Naast Marjoleine de Vos zullen Arjan Peters en Maria Vlaar op deze middag het woord voeren.

Ik ben als freelance programmeur betrokken bij het Winternachten/Writers Unlimited festival in Den Haag, dat over twee weken losbarst. Er komen spannende auteurs, van wie ik vanaf nu een paar introduceer op mijn website. Allereerst: Petina Gappah, die het krachtige ‘Het boek van Memory’ schreef. Gappah is een Engelstalige schrijfster uit Zimbabwe. Haar nieuwste roman gaat over een albino-meisje dat geadopteerd wordt door een blanke man. Zij overdenkt haar turbulente leven vanuit de dodencel; zij wordt ervan verdacht haar adoptievader te hebben vermoord.
Op Gappahs eigen blog, met de geestige naam theworldaccordingtogappah.com, is meer te vinden.
Op het Winternachtenfestival zal Gappah onder meer optreden in het programma ‘Where can you hide?’ op zaterdagavond, samen met de Portugese schrijver Agualusa, de Poolse Joanna Bator en de Hongaar Gyorgi Dragoman. Bestel nu kaarten via http://www.writersunlimited.nl

Column in De Standaard, 11 september 2015

Column in De Standaard, 11 september 2015

Gedrevenheid

Ik zie hem zo zitten, in café Het Paleis achter de Dam in Amsterdam, vlakbij de faculteit. Twintig, het haar getoupeerd zoals toen mode was. Begin jaren tachtig studeerden wij beiden Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij ging de wereld veroveren; dat wist hij toen al. Druk orerend, gebarend. Vol stelligheid over hoe de wereld eruit zou moeten zien, en vooral: hoe hij de literatuur volledig ging veranderen. Als hij maar gezien en gehoord werd!
Had je me toen verteld dat hij dertig jaar later een liefhebber van Bach zou zijn, dan had ik je niet geloofd. Bach? Die ouwe hap? Maar ik had het ook niet geloofd als je me verteld zou hebben dat ik nu zelf Schumann zou luisteren, op deze dag dat we allemaal naar adem moeten happen omdat Joost Zwagerman zelfmoord heeft gepleegd.
Wat hij toen in het café beweerde, gebeurde: hij brak door met zijn debuutroman De houdgreep. Voor het eerst bleek het te combineren: de ruwe subscène van de punk en een tentoonstelling van Francis Bacon in de Tate. Kunst, muziek en liefde: daar draaide het om in het leven. En dat ging Zwagerman ons allen inpeperen, soms schreeuwend van de daken, soms fluisterend. Zwagerman werd een romanschrijver en dichter van belang, maar ook een groot pleitbezorger van literatuur en kunst, en een geweldige kijker en lezer, en hij deed alles met aanstekelijke energie.
Zijn stukken in de krant over beeldende kunst en boeken dropen ervan: enthousiasme. Hij was geen afkraker, hoewel hij in de jaren tachtig en negentig nog behoorlijk fel kon uithalen. Met de ‘Maximalen’, het groepje dichters dat met terugwerkende kracht postmodern heet, en waarvan Zwagerman de ongekroonde koning was, gooide hij ooit een emmer vis uit over Volkskrantrecensent Michaël Zeeman, die de maximale poëzie ‘een tobbe vol rotte vis’ had genoemd. Ja, dan vraag je erom, vonden we in die jaren. Intussen is ook de erudiete Zeeman dood; hij werd gevloerd door een hersentumor, 50 jaar oud. En ook Zwagermans vrienden, leeftijdgenoten die groot werden in de literatuur en journalistiek, werden nauwelijks ouder: Martin Bril stierf zes jaar geleden aan kanker, en afgelopen zomer koos de immer depressieve Rogi Wieg, 52 jaar oud, er zelf voor te sterven.
Zelfmoord. Hoe dat kan, bij iemand die zo vol schrijflust, enthousiasme en onstuitbare gedrevenheid zit, zo talentvol is en zoveel succes heeft?
Dat is het geheim van de depressie, het beest dat in een donker hol wacht op je thuiskomst. En misschien komt er een moment dat je je zo verlaten voelt door de dood van je bentgenoten en je vijanden, dat je de kracht niet meer hebt te geloven in wat je doet.
En toch is dat waaraan ik denk als ik Joost Zwagerman op mijn netvlies zie: een jongen met getoupeerd haar die intens gelooft in wat hij doet, en dat doet met de volle overtuiging van de gedrevenheid. ‘Het is gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven,’ om Gerard Reve’s slotzinnen van De avonden te citeren. ‘Hij strekte zich uit en viel in een diepe slaap.’

Maria Vlaar

De zomer is bijna voorbij en het werk roept! De komende weken schrijf ik weer een aantal recensies en interviews voor De Standaard: onder andere een recensie over het nieuwe boek van Kristien Hemmerechts, een interview met de Israëlische schrijver Nir Baram en met de Duitse winnares van de Europese Literatuurprijs Jenny Erpenbeck. Verder ben ik een stuk aan het afronden over de biografie van Jacob Israël de Haan, door Jan Fontijn, en ga ik een stuk schrijven over de biografie van Emanuel Querido, de oprichter van uitgeverij Querido, door Willem van Toorn.

In De Groene Amsterdammer verscheen mijn recensie over de prachtige roman Het onmetelijke universum van de Roemeense schrijver Mircea Cartarescue. Zie hier het stuk:
http://www.groene.nl/artikel/schepper-van-hemel-aarde-en-meer
en in De Standaard verscheen een portret van Frans Kellendonk, naar aanleiding van de uitgave van De Brieven en Kellendonks 25ste sterfjaar. Zie:
http://www.standaard.be/cnt/dmf20150618_01737656

Verder staat de Frankfurter Buchmesse weer voor de deur, waar ik de buitenlandse rechten van uitgeverijen Marmer, Vantilt, De Arbeiderspers, Querido, Athenaeum en Nijgh zal vertegenwoordigen, en zijn we met het bestuur van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers (waarvan ik voorzitter ben) de najaarsledenvergadering aan het voorbereiden. En dan ben ik als ‘manuscriptendokter’ ook nog een aantal interessante manuscripten aan het redigeren.
Meer nieuws volgt snel: bijvoorbeeld dat ik freelance programmamaker bij het fantastische literatuurfestival Winternachten in Den Haag word, waar tegenwoordig Sigrid Bousset programmaleider is.

Ik was tien dagen in New York en hoorde pas bij terugkomst het treurige bericht dat schrijfster Pam Emmerik is overleden. Zij is van mijn ‘bouwjaar’ 1964, heeft (net als ik) een hersenbloeding gehad én (net als ik) haar man verloren. Hieronder het interview dat ik met haar had in 2014, naar aanleiding van haar roman Wie het paradijs verdragen kan. Een bijzondere vrouw en een tof wijf. ‘Ik had het idee dat ik geboren ben om de wereld te redden,’ vertelde ze. Klik op deze link voor het hele interview:

Interview met Pam Emmerik